Nederlands vroegste kleurenfoto’s

...

De vroegste kleurenfoto’s werpen de kijker met een smak terug in het opgedirkte dagelijks leven van begin 20ste eeuw. Puur kijkgenot.

oudezijdseachterburgwal

Anoniem, Oudezijds Achterburgwal, Amsterdam. © Collectie Universitaire Bibliotheek Leiden

Als er één aspect is dat fotografie tot een uniek medium maakt, is het wel haar vermogen om de tijd te doen stollen. Om de gezichtsuitdrukking vast te leggen van een anonieme 19de-eeuwse burger, die allang tot stof is weergekeerd. Om de gevolgen te registreren van de industrialisatie – de bouw van fabrieken, treinstations, bruggen, arbeiderswijken, woekerende steden. Of om verre werelden – Afrika, Azië, Amerika – onder ogen te brengen van de westerling en die zo deelgenoot te maken van magische, mysterieuze culturen en majestueuze landschappen.
Johannes Hendrikus Antonius Maria Lutz, 1907 - 1916.
Johannes Hendrikus Antonius Maria Lutz, 1907 – 1916. © Rijksmuseum.

Sinds haar uitvinding rond 1839 groeide de fotografie snel uit tot de boodschapper van een nieuwe tijd. Ze beslechtte grenzen, voegde een nieuw visueel bewustzijn toe: zo ziet onze wereld eruit. We hoefden ons niet langer te verlaten op schilders met hun artistieke interpretaties, schrijvers met hun persoonlijke noties. Nee, de fotografie vormde onze eigen ogen, onze eigen blik.

Dat vermogen de wereld vast te leggen zoals die is, vormt een groeibriljant van de fotografiegeschiedenis. Elk moment raken we immers verder verwijderd van het moment waarop een antiek beeld werd vereeuwigd – en neemt de historische waarde toe. Zó kleedde een Amsterdammer zich in 1880. Zo leeg waren de kades langs de grachten toen, met slechts een handkar en hoepelende kinderen. De verbazing en verwondering over hoe het (bijna) voltooid verleden eruit zag, groeien alleen maar naarmate we sneller worden meegezogen in het digitale, hoogtechnologische heden.

Autochromen in het Stadsarchief

Het Stadsarchief Amsterdam toont op de expositie Amsterdam 1900 (t/m 5/2) behalve een schat aan stadsgezichten in zwart-wit ook replica’s van in Amsterdam gemaakte autochromen. In een vitrine worden de verschillende methoden getoond waarmee autochromen konden worden bekeken. Met een viewer, waarin een spiegeltje de afbeelding toonde die (vanwege de lichtinval) boven in werd gelegd. Met een projector, als vroege voorloper van de diaprojectie. Of als schilderijtje voor het raam, waarbij het daglicht de autochroom zichtbaar maakte. In de vakanties toont het Stadsarchief in die vitrine één originele autochroom. Bezoekers kunnen die alleen zien wanneer ze een knop indrukken. Daarop licht enkele seconden een zacht lampje op achter de afbeelding. Langduriger belichting tast het materiaal aan.

Stilleven met sinaasappels en citroen, c. 1920 of later.
Stilleven met sinaasappels en citroen, c. 1920 of later. © Collectie Universitaire Bibliotheek Leiden

Het boekje Nederland in kleur, 1907-1935, vormt, om nog even in edelsteenterminologie te blijven, in al zijn bescheidenheid een kleinood dat kan wedijveren met de ‘hemelse steen’, de jadeklomp die mijnwerkers vorige week in Myanmar aantroffen. Wonderbaarlijk mooi en een onuitputtelijke bron van puur kijkgenot. Hans Rooseboom, de conservator fotografie van het Rijksmuseum (schatbewaarder van een imposante fotocollectie), stelde het boekje samen uit enkele topcollecties (behalve van het Rijks onder meer uit het Stadsarchief Amsterdam en de vermaarde universiteitsbibliotheek van Leiden.

...

De uitgave bevat een selectie autochromen, de vroegste vorm van kleurenfotografie die aan het begin van de 20ste eeuw, bijna zeventig jaar na de uitvinding van de fotografie, werd geïntroduceerd. Een grote vlucht heeft de autochroom nooit genomen. De techniek was veel duurder dan de al tamelijk gangbare zwartwitopname. De gemaakte afbeeldingen waren niet reproduceerbaar (ze werden met een viewer bekeken of hingen, als een soort schilderijtje, ter bewondering voor het raam). Commerciële fotografen zagen er geen brood in. De opnamen waren bovendien kwetsbaar voor beschadiging en verval door de tand des tijds. Allemaal bezwaren die de autochromen nu, een eeuw na hun opkomst, juist tot kostbare zeldzaamheden maken. Aan het volle daglicht mogen ze wegens onafwendbare vervaging weliswaar niet worden blootgesteld, maar ze konden wel worden ingescand.

(Tekst gaat verder onder foto).

Paard en koeien in een weiland, anoniem, 1907 - 1930.
Paard en koeien in een weiland, anoniem, 1907 – 1930. © Rijksmuseum.

En zo glanzen ze met hun zachte, warme kleuren in Roosebooms boekje, in hun oorspronkelijke formaat. Gegoede burgers veelal (fotografie was kostbaar) staan erop. De dames in lange pastelkleurige jurken en fruitmandhoeden, in weelderige, met bloemen gedecoreerde interieurs. De heren in het zondagse pak, statig en voornaam. De kinderen bevroren in hun speelsheid – autochromen vergden een lange belichtingstijd, beweging deed de scherpte teniet.

Lieflijke landschappen, boerderijen in grazige weiden, zeebaders bij hun houten karren in de branding en enkele stadsgezichten – zoals op de Oudezijdsachterburgwal in Amsterdam – waarin het vermoeden van kommervolle armoede zichtbaar is door verveloze kozijnen en scheefgetrokken gevels.

(Tekst gaat verder onder foto).

Fifi in een bos, Jacob Olie Jr, ca 1910.
Fifi in een bos, Jacob Olie Jr, ca 1910. © Rijksmuseum.

Het waren vooral amateurs die zich bekwaamden in de autochroom-fotografie, wat zich vertaalt in nogal brave rechttoe-rechtaanopnamen. Terwijl de artistieke voorhoede in zwart-wit experimenteerde met vorm en compositie, en inspiratie putte uit de verschijningsvormen van de moderne tijd (immense bruggen, modernistische architectuur, de vooruitgang op asfalt en rails) zwelgde de gemiddelde burger, de fotoamateur, in een snel verdwijnend verleden. Verleden dat werd opgefleurd door de te fotograferen mensen te kleden in kleuren die het op autochroom zo prachtig deden: dieprood, blauw, geel.

De kleuren van de autochromen brengen de wereld van de vroeg-20ste-eeuwse burger in een reuzenstap naar het heden, gewend als we zijn om kleur als modern, en zwart-wit als voltooid historisch te ervaren. Hun suikerzoetheid sluit naadloos aan bij de hang naar een idyllisch verleden die een eeuw geleden in de mode was. Zo vormt de autochroom een perfecte spiegel van zijn tijd. Een om te koesteren. – BRON

Rood, wit en blauw zijn de kleuren waarvan ik hou!

%d bloggers liken dit: